خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: کتاب در زندگی روزمره بسیاری از مردم، جایگاهی همیشگی ندارد؛ گاهی به قفسههای کتابخانه محدود میشود، گاهی وسیلهای برای تزئین اتاق است و گاهی تنها زمانی به سراغش میرویم که مطالعه بخشی از الزامات تحصیل یا شغل باشد. در چنین شرایطی، پرسش از چرایی فاصله جامعه با کتاب، به یکی از دغدغههای مهم فرهنگی تبدیل میشود؛ مسئلهای که رهبر شهید انقلاب نیز بارها نسبت به آن هشدار داده و از کتابنخواندن مردم بهعنوان یکی از نقصهای بزرگ فرهنگی کشور یاد کردهاند.
نگاهی به دیدگاههای ایشان درباره وضعیت کتابخوانی در ایران نشان میدهد که مسئله تنها کمبود کتاب یا ضعف در تولید و انتشار آثار نیست؛ بلکه بخش مهمی از مشکل به عادتهای روزمره مردم، جایگاه مطالعه در خانوادهها و محدود ماندن کتابخوانی به گروهی خاص از جامعه بازمیگردد.
ایشان معتقد بودند بیش از آنکه از نظر عرضه کتاب عقب باشیم، از نظر کتابخوانی دچار عقبماندگی هستیم؛ موضوعی که در سخنانشان با مثالهایی از رفتار روزمره مردم، میزان استقبال از کتاب و حتی وضعیت مطالعه در میان جوانان و اهل علم توضیح داده شده است.
کتابخوانی؛ امتیازی برای عدهای خاص؟
یکی از انتقادهای اصلی رهبر شهید انقلاب به وضعیت مطالعه در ایران، اختصاصی ماندن کتابخوانی برای گروه محدودی از جامعه بود. به اعتقاد ایشان، مطالعه در کشور به فعالیتی تبدیل شده که بیشتر به قشر اهل علم، دانشجویان، معلمان و افرادی اختصاص دارد که به اقتضای تحصیل یا شغل خود ناچار به استفاده از کتاب هستند.
این در حالی است که معارف، علوم، هنر و موضوعات فرهنگی تنها متعلق به گروه خاصی نیستند و همه مردم به محتوای کتابها و آگاهیهای موجود در آنها نیاز دارند.
ایشان با تأکید بر همین موضوع، معتقد بودند کتابخوانی باید از انحصار گروهی از افراد خارج شود و به رفتاری عمومی در جامعه تبدیل شود؛ بهگونهای که مطالعه، همانند خوردن و خوابیدن و دیگر نیازهای روزانه، در زندگی مردم حضور داشته باشد.
در واقع، از نگاه ایشان، نمیتوان جامعهای را که بخش عمدهای از مردم آن ارتباط مستمر و روزمرهای با کتاب ندارند، جامعهای برخوردار از فرهنگ مطالعه دانست؛ حتی اگر در آن آثار متعددی منتشر شود یا شمار قابل توجهی از افراد به واسطه تحصیل و فعالیت حرفهای با کتاب سروکار داشته باشند.
این مسئله نشان میدهد که گسترش کتابخوانی تنها با افزایش تعداد کتابها محقق نمیشود، بلکه باید مطالعه از یک فعالیت تخصصی و محدود به بخشی از جامعه، به عادتی عمومی تبدیل شود.
کتاب در سبد خرید خانوادهها کجاست؟
یکی دیگر از محورهای انتقادی مطرحشده در سخنان رهبر شهید انقلاب، جایگاه کتاب در سبد مصرفی خانوادههاست.
ایشان با اشاره به افزایش حجم تولید و انتشار کتاب نسبت به گذشته، تأکید میکردند که رشد تعداد عناوین و افزایش تیراژ، بهتنهایی برای بهبود وضعیت کتابخوانی کافی نیست.
از نظر ایشان، مسئله مهمتر آن است که کتاب در زندگی اقتصادی و فرهنگی خانوادهها سهم قابل قبولی پیدا کند و مردم آن را برای خواندن خریداری کنند، نه صرفاً برای آنکه در کتابخانه یا گوشهای از اتاق قرار دهند و وسیلهای برای نمایش و تزئین باشد.
این تأکید، تفاوت میان مالکیت کتاب و ارتباط واقعی با آن را برجسته میکند. ممکن است خانوادهای کتابهای متعددی در خانه داشته باشد، اما این آثار هیچگاه خوانده نشوند و تنها بخشی از وسایل منزل به شمار بروند.

رهبر شهید انقلاب معتقد بودند وضعیت موجود با آنچه از جامعه ایران انتظار میرود، فاصله دارد و برای اصلاح آن باید کتاب به یکی از اقلام معمول در خریدهای خانوادگی تبدیل شود.
در این نگاه، کتاب نباید کالایی باشد که خرید آن تنها به مناسبت نمایشگاه کتاب، هدیه دادن یا آغاز سال تحصیلی محدود شود؛ بلکه باید مانند دیگر نیازهای فرهنگی و روزمره، جایگاهی ثابت در زندگی خانوادهها داشته باشد.
تیراژ کتاب؛ آینهای از میزان استقبال مردم
از دیگر موضوعاتی که در بررسی وضعیت کتابخوانی مورد توجه رهبر شهید انقلاب قرار گرفته، پایین بودن تیراژ آثار منتشرشده است.
ایشان با طرح این پرسش که چرا یک کتاب خوب در کشوری با جمعیت چند ده میلیونی، تنها در چند هزار نسخه منتشر میشود، این وضعیت را نشانهای از رواج نداشتن فرهنگ مطالعه میدانستند.
در بخشی از سخنان ایشان، به این مسئله اشاره شده است که گاهی یک کتاب با استقبال نسبتاً خوب، پس از چند سال به چاپ دوم و سوم میرسد و مجموع شمارگان آن به حدود چهل یا پنجاه هزار نسخه افزایش پیدا میکند؛ در حالی که جمعیت قابل توجهی از کشور امکان استفاده از کتاب را دارند.
این مقایسه از نظر ایشان پرسشی جدی درباره میزان ارتباط مردم با کتاب ایجاد میکند؛ اینکه چرا در جامعهای با چنین جمعیتی، شمارگان بسیاری از آثار همچنان محدود باقی میماند؟
البته تیراژ کتاب بهتنهایی نمیتواند تمام ابعاد فرهنگ مطالعه را نشان دهد، اما در این دیدگاه، پایین بودن شمارگان آثار در کنار دیگر نشانهها، تصویری از محدود بودن دامنه مخاطبان کتاب ارائه میکند.
به بیان دیگر، اگر کتابخوانی به رفتاری عمومی تبدیل شود، انتظار میرود آثار منتشرشده نیز مخاطبان گستردهتری پیدا کنند و خرید کتاب به رفتاری معمول در میان خانوادهها تبدیل شود.
جوانانی که کتاب را جزو ضروریات زندگی نمیدانند
نگرانی درباره وضعیت مطالعه در میان نسل جوان، بخش دیگری از انتقادهای رهبر شهید انقلاب را تشکیل میدهد. ایشان با اشاره به مصاحبهای تلویزیونی با تعدادی از جوانان که در آن از آنها درباره کتابخوانی سؤال شده بود، از پاسخهای منفی بسیاری از شرکتکنندگان ابراز تأسف میکنند.
به گفته ایشان، برخی از جوانان اساساً کتاب را جزو ضروریات زندگی خود نمیدانند؛ در حالی که انسان همواره در محیط اطرافش با موضوعات تازه، خبرها، اطلاعات و معارف گوناگون روبهروست و برای شناخت بهتر جهان پیرامون خود به مطالعه نیاز دارد.
ایشان برای توضیح این تناقض، مثالی ساده از رفتار روزمره انسان مطرح میکنند: اگر فردی در جایی نشسته باشد و در اتاق کناری اتفاق تازهای رخ دهد، معمولاً نمیتواند در برابر کنجکاوی خود مقاومت کند و تلاش میکند از آنچه در حال وقوع است، باخبر شود.
از نگاه ایشان، زندگی نیز سرشار از چنین اطلاعات و اتفاقاتی است؛ علوم، معارف و تجربههای تازهای وجود دارند که شناخت آنها میتواند به آگاهی انسان اضافه کند. بنابراین، همانطور که افراد برای اطلاع از یک اتفاق نزدیک کنجکاوی نشان میدهند، باید نسبت به دنیای گسترده دانش و اطلاعات نیز علاقهمند باشند.
این مثال، کتابخوانی را از یک فعالیت صرفاً آموزشی فراتر میبرد و آن را راهی برای پاسخ به کنجکاوی طبیعی انسان و شناخت جهان معرفی میکند.
وقتی تماشای تبلیغات تلویزیونی از خواندن رمان آسانتر است
شاید یکی از ملموسترین بخشهای انتقادهای رهبر شهید انقلاب به وضعیت مطالعه، مقایسهای باشد که میان کتابخواندن و تماشای تبلیغات تلویزیونی مطرح میکنند.
ایشان با اشاره به تجربه خود از مواجهه با برخی جوانان، میگویند افرادی را دیدهاند که حتی حوصله خواندن یک رمان را ندارند و پس از مطالعه هفت یا هشت صفحه، کتاب را کنار میگذارند.
این در حالی است که همین افراد حاضرند بیست دقیقه یا نیم ساعت به تماشای تبلیغات تلویزیونی پیش از آغاز یک فیلم سینمایی بنشینند، اما همان زمان را به خواندن کتاب اختصاص ندهند.
نکته مورد تأکید ایشان این است که مسئله تنها بیعلاقگی به کتابهای علمی، سیاسی یا اجتماعی نیست؛ حتی گاهی افراد برای خواندن یک رمان یا داستان نیز حوصله کافی ندارند.
ایشان ریشه چنین رفتاری را در شکل نگرفتن عادت مطالعه میدانند؛ عادتی که اگر در زندگی فرد وجود نداشته باشد، حتی در مواجهه با کتابهای سرگرمکننده و داستانی نیز خود را نشان میدهد.
این مقایسه، مسئله کتابخوانی را به انتخابهای کوچک و روزمره افراد پیوند میدهد؛ انتخابهایی که گاهی بدون توجه به ارزش زمان و فرصتهای یادگیری انجام میشوند.
وقتی فرصت مطالعه را با تماشای بیهدف عوض میکنیم
رهبر شهید انقلاب در ادامه این بحث، تنبلی در خواندن کتاب را یکی از بدترین و پرخسارتترین انواع تنبلی معرفی میکنند؛ زیرا به اعتقاد ایشان، هرچه انسان بیشتر به این وضعیت میدان بدهد، این عادت در او تقویت میشود.
ایشان بار دیگر به همان مثال تماشای تبلیغات تلویزیونی اشاره میکنند و توضیح میدهند که افراد گاهی بیست دقیقه منتظر آغاز یک فیلم میمانند و در این فاصله، بدون آنکه فعالیت مفیدی داشته باشند، تبلیغات مختلف را تماشا میکنند.
این در حالی است که اگر همین زمان به مطالعه اختصاص پیدا کند، فرد میتواند چند ده صفحه کتاب بخواند و اطلاعات تازهای به دانستههای خود اضافه کند.
از نگاه ایشان، حتی خواندن یک رمان، داستان یا کتابی درباره تاریخ و سرگذشت افراد نیز بهتر از سپری کردن بیهدف زمان است.
آنچه در این بخش مورد انتقاد قرار میگیرد، تنها نخواندن کتاب نیست، بلکه نوعی تنپروری ذهنی است؛ وضعیتی که در آن فرد بهجای استفاده از فرصتهای موجود برای یادگیری و تجربه فکری، به تماشای منفعلانه محتوایی بسنده میکند که لزوماً آگاهی یا لذت قابل توجهی برای او به همراه ندارد.
این نگاه، بار دیگر بر اهمیت تبدیل مطالعه به بخشی از برنامه روزانه تأکید میکند؛ حتی اگر این مطالعه در ابتدا با چند صفحه کتاب داستان یا رمان آغاز شود.
دانشمندانی که از جریان تازه دانش جا میمانند
انتقادهای رهبر شهید انقلاب به کتابنخوانی تنها متوجه عموم مردم یا نسل جوان نیست؛ ایشان حتی درباره وضعیت مطالعه در میان برخی افراد اهل علم نیز ابراز نگرانی کردهاند.
در نگاه ایشان، برخورداری از تحصیلات دانشگاهی، تدریس در مراکز علمی و داشتن محفوظات و معلومات گسترده، بهتنهایی برای حفظ پویایی علمی کافی نیست.
ایشان به افرادی اشاره میکنند که ساعتهای زیادی از هفته را در دانشگاهها، کلاسهای درس و فعالیتهای آموزشی سپری میکنند، اما ارتباط مستمر و گستردهای با کتاب و جریان تازه اطلاعات ندارند.
چنین افرادی ممکن است در آغاز، دانشمندانی فاضل و صاحب معلومات باشند، اما بهتدریج و در نتیجه فاصله گرفتن از مطالعه و دانش جدید، دچار نوعی ایستایی فکری شوند.
رهبر شهید انقلاب برای توصیف این وضعیت از تعبیر «دانشمندان منجمد» استفاده میکنند؛ افرادی که با وجود برخورداری از دانش و تجربه، به دلیل نداشتن ارتباط مداوم با کتاب و اطلاعات تازه، بهتدریج از جریان تحولات علمی فاصله میگیرند.
این هشدار نشان میدهد که مطالعه نباید با پایان تحصیلات یا رسیدن به جایگاه علمی و حرفهای متوقف شود. دانش، پدیدهای پویاست و حفظ آمادگی علمی به ارتباط دائمی با منابع تازه و جریان تولید اطلاعات نیاز دارد.
در واقع، از نگاه ایشان کتابخوانی تنها برای کسانی که هنوز در حال تحصیل هستند ضرورت ندارد؛ حتی افرادی که به بالاترین مدارج علمی رسیدهاند نیز برای حفظ پویایی فکری خود باید مطالعه را ادامه دهند.
کتابخوانی را از قفسهها به زندگی بیاوریم
مجموع این انتقادها تصویری از دغدغه رهبر شهید انقلاب درباره وضعیت فرهنگ مطالعه در ایران ارائه میکند؛ دغدغهای که از کتابنخواندن مردم و محدود ماندن مطالعه به گروهی خاص آغاز میشود و تا نبود کتاب در سبد مصرفی خانوادهها، پایین بودن تیراژ آثار و فاصله گرفتن برخی اهل علم از دانش روز ادامه پیدا میکند.
در این نگاه، مسئله کتابخوانی تنها به تولید و انتشار آثار محدود نیست. ممکن است کتابهای بیشتری منتشر شوند و امکانات دسترسی به آنها نیز افزایش پیدا کند، اما تا زمانی که مطالعه به یک نیاز روزمره تبدیل نشود، نمیتوان از شکلگیری فرهنگ عمومی کتابخوانی سخن گفت.
شاید مهمترین پیام این دیدگاهها آن باشد که کتاب باید از قفسههای تزئینی خانهها، برنامههای درسی و محیطهای تخصصی فراتر برود و به زندگی روزمره همه مردم راه پیدا کند.
هفته کتاب نیز فرصتی برای بازاندیشی در همین مسئله است؛ اینکه آیا کتاب در خانوادهها جایگاهی واقعی دارد؟ آیا جوانان برای مطالعه وقت میگذارند؟ آیا افراد پس از پایان تحصیلات همچنان با جریان دانش ارتباط دارند؟
پاسخ به این پرسشها میتواند مسیر توجه به یکی از مهمترین نیازهای فرهنگی جامعه را روشنتر کند؛ نیازی که تحقق آن، پیش از هر چیز به تغییر عادتهای کوچک اما ماندگار در زندگی روزانه مردم وابسته است.
منبع:
«کتاب کتاب»/مجید تقیزاده/ انتشارات زائر




نظر شما