آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه

خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، سیده فاطمه سادات کیایی؛ «آزادی» همان مفهومی است که بسیاری از تعارض‌ها و تناقض‌های بشری در طول ادوار مختلف به آن بازمی‌گردد. چه آن زمانی که آدمی از حیث پایبندی به قوانین و مقررات زندگی اجتماعی در قیدوبند کمتری بود و چه امروز که این مفهوم در پیچیده‌ترین حالات و در جزئی‌ترین روابط و رفتارها نیز چارچوبی نوشته و نانوشته را پیش روی بشریت قرار می‌دهد. آزادی همواره یکی از موضوعات مهم علوم اجتماعی و انسانی بوده است؛ از فلسفه گرفته تا دین، همواره انسان‌ها نگاه متفاوتی به مقوله آزادی داشته‌اند. برداشت‌ها و تعاریف متفاوت، اولین قدمی بود که اندیشه و نگرش افراد را متمایز می‌کرد. عده‌ای آن را رهایی از محدودیت‌ها و قیود و عده‌ای آن را با نگاهی معنوی به انتخاب آگاهانه و رهایی انسان از اسارت درون و بیرون مرتبط می‌کردند.

آزادی مفهومی فراتر از انتخاب‌های روزمره

شاید در دنیای امروز آزادی بیشتر از یک مفهوم فلسفی و عمیق به موضوعی تجربی و روزمره تبدیل شده است. تجربه آزادی افراد به انتخاب سبک زندگی، پوشش و تصمیم‌گیری برای زندگی‌شان محدود می‌شود، آنچه که گاه مرزهای قواعد و قوانین را نیز درمی‌نوردد و آزادی را به معنای خارج شدن از اجبار و سلطه سیاسی و اجتماعی می‌کشاند. موضوعی که در دهه‌های قبل و شاید سده‌های گذشته بیشتر متمرکز بر عقاید و آزادی بیان می‌شد.

اگر از گروهی سؤال شود که آیا دوست دارند آزاد باشند، قطعاً پاسخ آنان بله است. اما موضوع دقیقاً جایی محل مناقشه است که در مورد ابعاد و چگونگی آن سؤال شود. حتی سؤال بر سر اینکه آیا انسان آزاد است هر کاری که می‌خواهد انجام دهد یا نه.

باروخ اسپینوزا معتقد بود بسیاری از انسان‌ها تصور می‌کنند آزادند، در حالی که رفتارشان تحت تأثیر احساسات، ترس‌ها، خشم‌ها و خواسته‌هایی قرار دارد که خودشان به‌درستی از علت آن‌ها آگاه نیستند. از نظر او، هرچه انسان بیشتر جهان، خودش و علت اتفاقات را بشناسد، کمتر تحت سلطه هیجان‌ها و عوامل ناشناخته قرار می‌گیرد و آگاهانه‌تر رفتار می‌کند. برای مثال، کسی که در موقعیت دشوار فقط از روی ترس تصمیم می‌گیرد، ممکن است تصور کند انتخاب کرده است؛ اما در واقع ترس بر تصمیم او مسلط بوده است. شناخت علت ترس و درک شرایط می‌تواند قدرت انتخاب آگاهانه‌تری به او بدهد.

اسپینوزا با نگاهی درونی به مسئله شناخت خود و تسلط بر هیجانات، آزادی را در درون جست‌وجو می‌کرد. یا ژان پل سارتر معتقد بود انسان برخلاف اشیا، ماهیتی کاملاً از پیش تعیین‌شده ندارد، بلکه با انتخاب‌ها و رفتارهایش شخصیت و هویت خود را می‌سازد. انسان حتی وقتی از انتخاب کردن فرار می‌کند، در واقع نوعی انتخاب انجام داده است. بنابراین آزادی با مسئولیت همراه است و فرد نمی‌تواند تمام تصمیم‌هایش را به شرایط محیطی یا دیگران نسبت دهد.

این نگاه به آزادی درونی و بیرونی، خود دریچه‌ای برای پی بردن به افکار و جهان اندیشه‌ای هر فرد است. چنانچه فارابی نیز آزادی را صرفاً به معنای رهایی از محدودیت‌ها نمی‌دانست. در اندیشه او، انسان برای رسیدن به سعادت حقیقی به عقل، معرفت و زندگی اجتماعی نیاز دارد. او جامعه‌ای را مطلوب می‌داند که در آن انسان‌ها برای رسیدن به سعادت و کمال یاری می‌شوند. بنابراین آزادی نیز باید در ارتباط با هدف زندگی انسان و حرکت او به سوی سعادت فهمیده شود. از این منظر، اگر فردی صرفاً بر اساس خواسته‌های نفسانی خود رفتار کند، لزوماً به آزادی حقیقی و سعادت نرسیده است.

با این تفاسیر است که هر کس می‌تواند پاسخ منحصر به فردی به این سؤال بدهد که آیا او آزاد است یا آزادی وجود دارد. باید گفت همه چیز به خود ما بازمی‌گردد. تعریف ما از هستی چیست و همین تعریف، آزادی ما را می‌سازد. ملاصدرا انسان را موجودی ثابت و ایستا نمی‌داند، بلکه معتقد است وجود انسان در حال حرکت و تکامل است. انسان در طول زندگی با انتخاب‌ها و اعمال خود می‌تواند به مراتب بالاتری از کمال برسد یا از مسیر رشد فاصله بگیرد. از منظر او، آزادی به توانایی انسان برای حرکت آگاهانه در مسیر تکامل مربوط می‌شود. انتخاب‌های انسان صرفاً رفتارهای مقطعی نیستند، بلکه در شکل‌گیری شخصیت و حقیقت وجودی او تأثیر می‌گذارند.

در این میان، ایمانوئل کانت نیز با نگاهی متفاوت، آزادی را به مسئله عقل و خودفرمانی انسان پیوند می‌زند. از نظر او، آزاد بودن به معنای انجام دادن هر کاری که انسان میل دارد نیست؛ بلکه انسان زمانی به آزادی حقیقی نزدیک می‌شود که بتواند بر اساس عقل و اصول اخلاقی تصمیم بگیرد. انسانی که تمام رفتارهایش تحت تأثیر تمایلات و خواسته‌های لحظه‌ای قرار دارد، در واقع هنوز از سلطه امیال خود رها نشده است. کانت آزادی را در توانایی انسان برای قانون‌گذاری عقلانی برای خویشتن می‌دید؛ به این معنا که انسان به جای پیروی صرف از خواسته‌های بیرونی و درونی، بتواند با تکیه بر عقل، مسیر رفتار خود را تعیین کند.

آیزایا برلین نیز با طرح دو مفهوم آزادی مثبت و منفی، دریچه تازه‌ای به این بحث گشود. در نگاه او، آزادی منفی به معنای نبود مداخله و محدودیت بیرونی در زندگی انسان است؛ یعنی فرد تا چه اندازه می‌تواند بدون دخالت دیگران تصمیم بگیرد و عمل کند. اما آزادی مثبت به توانایی انسان برای هدایت و اداره زندگی خود اشاره دارد. این تمایز نشان می‌دهد که گاهی انسان از نظر ظاهری و قانونی آزاد است، اما به دلیل نداشتن امکانات، آگاهی یا توانایی لازم، قدرت انتخاب واقعی ندارد. به بیان دیگر، آزادی تنها به معنای نبود مانع نیست، بلکه برخورداری از امکان تصمیم‌گیری و تعیین سرنوشت نیز در تحقق آن نقش دارد.

شهید مرتضی مطهری نیز آزادی را یکی از شرایط اساسی رشد و تکامل انسان می‌دانست. از نظر او، انسان برای رسیدن به کمال باید امکان انتخاب داشته باشد؛ چراکه رشد و فضیلت زمانی ارزشمند است که با اختیار و آگاهی به دست آمده باشد. اگر انسانی به اجبار به انجام یک رفتار اخلاقی وادار شود، نمی‌توان گفت به همان معنایی رشد کرده است که فردی با شناخت و انتخاب خود آن رفتار را انجام می‌دهد. مطهری در عین حال میان آزادی و بی‌بندوباری تفاوت قائل بود و معتقد بود آزادی نباید به معنای رهایی از هرگونه قاعده اخلاقی و انسانی تلقی شود. در این نگاه، آزادی نه هدفی جدا از انسان، بلکه فرصتی برای شکوفایی استعدادها و رسیدن او به کمال است.

از فروم تا مطهری، کتاب‌هایی برای فهم ابعاد آزادی

کتاب هایی هم درباره آزادی از اندیشمندان ایرانی و خارجی در طی سال های گذشته به چاپ رسیده که به تفسیر درباره این مفهوم و ابعاد آن پرداخته است. کتاب «گریز از آزادی» اثر اریک فروم با ترجمه عزت‌الله فولادوند و از انتشارات مروارید، آزادی را از دریچه روان‌شناسی اجتماعی بررسی می‌کند. فروم در این اثر به تناقضی در وجود انسان می‌پردازد؛ اینکه انسان از یک سو خواهان استقلال و رهایی از محدودیت‌هاست و از سوی دیگر، گاهی از تنهایی و مسئولیت ناشی از آزادی هراس دارد و به دنبال پناه بردن به اقتدار و وابستگی می‌رود. این کتاب تلاشی برای شناخت رابطه آزادی با اضطراب، امنیت و شخصیت انسان مدرن است.

کتاب «درباره آزادی» اثر جان استوارت میل با ترجمه محسن ثلاثی و از انتشارات علمی، یکی از آثار کلاسیک فلسفه سیاسی درباره حدود آزادی فردی است. میل در این کتاب به رابطه فرد با جامعه و حکومت می‌پردازد و این پرسش را مطرح می‌کند که جامعه تا چه اندازه حق دارد در انتخاب‌ها و رفتارهای فرد دخالت کند. او از آزادی اندیشه، بیان و انتخاب فردی دفاع می‌کند و معتقد است محدود کردن آزادی انسان باید با ملاحظه آسیب احتمالی به دیگران صورت بگیرد.

کتاب‌های «چهار مقاله درباره آزادی» و «آزادی و خیانت به آزادی؛ شش دشمن آزادی بشر» هر دو از آثار آیزایا برلین هستند که از دو زاویه مکمل به مفهوم آزادی می‌پردازند. کتاب نخست با ترجمه محمدعلی موحد و از انتشارات خوارزمی، آزادی را از منظر فلسفه سیاسی و اندیشه اجتماعی بررسی می‌کند و با تفکیک میان آزادی منفی، یعنی رهایی از دخالت و محدودیت‌های بیرونی، و آزادی مثبت، یعنی توانایی انسان برای هدایت زندگی و تعیین سرنوشت خویش، نشان می‌دهد که برداشت‌های متفاوت از آزادی چگونه می‌توانند به تعارض‌های سیاسی و اجتماعی منجر شوند. کتاب دوم با ترجمه عزت‌الله فولادوند و از انتشارات ماهی، به بررسی اندیشه شش متفکر اروپایی، از جمله روسو، هگل و فیخته، درباره آزادی اختصاص دارد و توضیح می‌دهد که چگونه برخی نظریه‌هایی که با هدف تحقق آزادی شکل گرفته‌اند، ممکن است در عمل به محدود شدن آزادی فردی بینجامند. در مجموع، این دو اثر با واکاوی ابعاد نظری و تاریخی آزادی، تناقض‌ها و مناقشه‌های پیرامون این مفهوم را روشن می‌کنند.

شهید مرتضی مطهری در دو کتاب «آزادی معنوی» و «انسان و سرنوشت» از انتشارات صدرا، به ابعاد مختلف آزادی انسان پرداخته است. او در «آزادی معنوی» بر اهمیت رهایی از بند خواهش‌های نفسانی تأکید می‌کند و معتقد است آزادی واقعی تنها به معنای نبود اجبار و سلطه بیرونی نیست، بلکه انسان باید بتواند بر تمایلات درونی خود نیز غلبه کند تا مسیر خودسازی و کمال را طی کند. در کتاب «انسان و سرنوشت» نیز بحث از زاویه دیگری دنبال می‌شود؛ مطهری با بررسی مسئله جبر و اختیار، نقش اراده انسان در شکل‌گیری سرنوشت و نسبت آن با تقدیر و نظام علت و معلول را به بحث می‌گذارد. به این ترتیب، این دو اثر از یک‌سو به آزادی درونی و اخلاقی انسان و از سوی دیگر به اختیار، انتخاب و مسئولیت او در تعیین مسیر زندگی می‌پردازند.