یادداشت مهمان- سعید شهرابی فراهانی، تحلیل‌گر مسائل راهبردی، امنیتی، روابط بین‌الملل و حوزه امنیت ملی: اگر قرار بود جمهوری اسلامی با نخستین فشار خارجی، عملیات اطلاعاتی، بحران داخلی یا جنگ نظامی از پا درآید، شاید جنگ هشت‌ساله، حوادث سال‌های ۱۳۷۸ و ۱۳۸۸، اعتراضات ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱، تحولات دی‌ماه ۱۴۰۴ و درگیری‌های موسوم به جنگ ۱۲روزه و جنگ رمضان، هرکدام به نقطه پایان آن تبدیل می‌شدند. اما بقای سیاسی را نمی‌توان فقط با شدت بحران‌ها سنجید؛ باید دید ساختار قدرت چگونه تهدیدها را مدیریت می‌کند، چه ظرفیت‌هایی برای مقابله دارد و تا چه اندازه می‌تواند ضعف‌های داخلی خود را اصلاح کند.»
۱. جبهه نخست: فشار خارجی و راهبرد تضعیف قدرت ملی
در تحلیل راهبردی ایران، فشار خارجی صرفاً به حمله نظامی محدود نیست. تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های مالی، تهدیدهای دیپلماتیک، عملیات سایبری، رقابت منطقه‌ای و تلاش برای تغییر محاسبات امنیتی ایران، مجموعه‌ای از ابزارهای فشار را تشکیل می‌دهند. آمریکا و اسرائیل در دوره‌های مختلف، سیاست‌هایی را با هدف محدود کردن توان نظامی، برنامه هسته‌ای یا نفوذ منطقه‌ای ایران دنبال کرده‌اند. بااین‌حال، اهداف هر سیاست و میزان موفقیت آن باید جداگانه و براساس شواهد معتبر بررسی شود. از منظر راهبردی، فشار خارجی زمانی می‌تواند آثار گسترده‌تری داشته باشد که با مشکلات اقتصادی، نارضایتی عمومی، ضعف مدیریتی یا شکاف‌های سیاسی داخلی هم‌زمان شود. در مقابل، ظرفیت دفاعی، انسجام نهادهای تصمیم‌گیر، دیپلماسی فعال و توان تأمین نیازهای اساسی می‌توانند آثار این فشارها را محدود کنند.درس اصلی آن است که قدرت ملی فقط در میدان نبرد سنجیده نمی‌شود؛ توان حفظ کارکردهای حیاتی کشور در شرایط فشار نیز بخشی از قدرت راهبردی است.
۲. جبهه دوم: نفوذ اطلاعاتی و جنگ ترکیبی
در رقابت‌های امنیتی معاصر، کسب اطلاعات، شناسایی نقاط ضعف، عملیات سایبری و تأثیرگذاری بر محاسبات طرف مقابل اهمیت زیادی دارند. سرویس‌های اطلاعاتی کشورهای مختلف ممکن است برای دستیابی به اهداف خود از روش‌های گوناگون استفاده کنند. در ارتباط با ایران، فعالیت‌های منتسب به موساد اسرائیل و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، بارها در مباحث امنیتی و سیاسی مطرح شده است. بااین‌حال، انتساب یک عملیات مشخص به یک سرویس اطلاعاتی، نیازمند شواهد قابل ارزیابی است و نباید هر رخداد یا نارسایی داخلی را بدون مدرک به عملیات خارجی نسبت داد.مقابله مؤثر با نفوذ به چند پایه نیاز دارد:حفاظت از اطلاعات طبقه‌بندی‌شده و زیرساخت‌های حساس؛ تقویت امنیت سایبری و توان شناسایی حملات؛ ارزیابی حرفه‌ای تهدیدها و کاهش خطاهای اطلاعاتی؛ نظارت قانونی و پاسخ‌گویی نهادهای مسئول؛ هماهنگی میان دستگاه‌های دفاعی، اطلاعاتی، قضایی و اجرایی. نکته راهبردی این است که قدرت اطلاعاتی فقط در شناسایی تهدید خلاصه نمی‌شود؛ تشخیص درست تهدید از خطای اطلاعاتی نیز بخشی از قدرت امنیتی است.
۳. جبهه سوم: ستون پنجم، شبکه‌های سازمان‌یافته و مرزهای مسئولیت
در ادبیات امنیت ملی، «ستون پنجم» به افرادی یا شبکه‌هایی گفته می‌شود که در داخل کشور، به‌صورت سازمان‌یافته به نفع یک قدرت متخاصم فعالیت می‌کنند. اگر همکاری عملیاتی با سرویس اطلاعاتی خارجی، انتقال غیرقانونی اطلاعات حساس یا مشارکت در عملیات خشونت‌آمیز اثبات شود، موضوع می‌تواند پیامدهای جدی امنیتی و قضایی داشته باشد. سازمان مجاهدین خلق ایران نیز به دلیل سابقه تقابل با جمهوری اسلامی و همکاری با عراق در دوران جنگ ایران و عراق، جایگاهی مشخص در تاریخ منازعات سیاسی و امنیتی ایران دارد. بااین‌حال، ادعای وابستگی هر فرد، گروه اعتراضی یا رویداد داخلی به این سازمان یا سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به مدارک مستقل و مشخص نیازمند است. در اینجا یک تفکیک بنیادین ضروری است: فعالیت جاسوسی و همکاری عملیاتی با دشمن خارجی، با اعتراض مدنی، انتقاد سیاسی یا نارضایتی اقتصادی یکسان نیست. اگر هر اعتراض به‌عنوان عملیات خارجی تفسیر شود، امکان شناخت علل واقعی بحران و اصلاح سیاست‌های نادرست کاهش می‌یابد. در مقابل، نادیده گرفتن شواهد معتبر درباره عملیات سازمان‌یافته خصمانه نیز می‌تواند امنیت کشور را در معرض خطر قرار دهد. بنابراین، راهبرد مؤثر باید دو مسیر را هم‌زمان دنبال کند: برخورد قانونی و مستند با تهدیدهای واقعی و فراهم کردن امکان رسیدگی به مطالبات مشروع جامعه.
۴. پاسخ ایران؛ ترکیب بازدارندگی و مدیریت هوشمند بحران
راهبرد مقابله با تهدیدهای خارجی نمی‌تواند به یک ابزار محدود شود. توان دفاعی، بازدارندگی موشکی، ظرفیت‌های اطلاعاتی، حفاظت سایبری، دیپلماسی و همکاری‌های منطقه‌ای، هرکدام نقش متفاوتی دارند. بازدارندگی زمانی مؤثر است که طرف مقابل احتمال دهد اقدام نظامی، هزینه‌هایی قابل‌توجه در پی خواهد
داشت. اما این بازدارندگی به معنای مصونیت کامل نیست و باید در کنار حفاظت از زیرساخت‌ها، آمادگی برای شرایط اضطراری و کاهش احتمال محاسبه اشتباه قرار گیرد. در مورد جنگ‌های موسوم به ۱۲روزه و ۴۰روزه رمضان، ارزیابی دقیق نیازمند بررسی مستند تاریخ رویدادها، اهداف اعلام‌شده طرفین، خسارت‌ها، نتایج نظامی و شرایط توافق‌های احتمالی است. بقای ساختار سیاسی در جریان درگیری، به‌تنهایی اثبات‌کننده موفقیت همه اهداف نظامی یا سیاسی نیست. در سطح داخلی نیز مقابله با نفوذ زمانی پایدارتر خواهد بود که با اعتماد عمومی، کارآمدی دستگاه‌های مسئول و رعایت قانون همراه شود.
۵. عامل تعیین‌کننده؛ پیوند امنیت و رضایت عمومی
هیچ راهبرد امنیتی پایداری نمی‌تواند برای همیشه جایگزین کارآمدی اقتصادی و اعتماد اجتماعی شود. تورم، بیکاری، فساد، نابرابری و ضعف خدمات عمومی می‌توانند نارضایتی را افزایش دهند؛ حتی اگر کشور از نظر نظامی و اطلاعاتی ظرفیت‌های قابل‌توجهی داشته باشد. از سوی دیگر، افزایش فشار خارجی نیز می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی را تشدید کند. به همین دلیل، تقویت امنیت ملی باید شامل کاهش آسیب‌پذیری‌های داخلی نیز باشد. حفظ انسجام ملی، شفافیت در عملکرد نهادها، مبارزه با فساد، اصلاح سیاست‌های ناکارآمد و امکان بیان مسالمت‌آمیز اعتراض، همگی می‌توانند توان جامعه برای عبور از بحران را افزایش دهند.
۶. جمع‌بندی راهبردی؛ بقا، نتیجه ترکیب ظرفیت‌هاست
تجربه جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که این نظام از جنگ طولانی، تحریم‌ها، فشارهای خارجی، بحران‌های داخلی و تهدیدهای امنیتی متعدد عبور کرده است. این استمرار، واقعیتی مهم در تحلیل ساختار قدرت ایران است؛ اما نه بقای دائمی را تضمین می‌کند و نه به معنای حل شدن همه مشکلات داخلی است.سه محور اصلی در این تحلیل به یکدیگر پیوند می‌خورند:نخست، فشار خارجی و تهدید نظامی با بازدارندگی، دیپلماسی و حفاظت از ظرفیت‌های حیاتی پاسخ داده می‌شوند.
دوم، مقابله با نفوذ و جنگ ترکیبی به توان اطلاعاتی حرفه‌ای، امنیت سایبری، ارزیابی مستند تهدیدها و رعایت قانون وابسته است.سوم، مقابله با شبکه‌های سازمان‌یافته خصمانه باید از اعتراض مدنی و نارضایتی اجتماعی تفکیک شود؛ زیرا امنیت پایدار به تشخیص دقیق تهدید و حفظ اعتماد عمومی، هر دو، نیاز دارد.نتیجه نهایی روشن است: قدرت راهبردی یک کشور فقط در توان مقابله با دشمن خارجی نیست؛ در توان شناسایی خطاهای داخلی، اصلاح آسیب‌پذیری‌ها و حفظ پیوند میان حکومت و جامعه نیز ریشه دارد.
عبور از بحران‌های گذشته نشان‌دهنده ظرفیت بقاست، اما آینده را نمی‌توان صرفاً از گذشته نتیجه گرفت. آنچه دوام بلندمدت را تقویت می‌کند، ترکیب بازدارندگی دفاعی، مقابله مستند با نفوذ، کارآمدی اقتصادی، انسجام ملی و توان اصلاح سیاست‌هاست.
نظر شما