به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی های خود در ایام فاطمیه با واکاوی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه، به این پرسش می‌پردازد که چرا با وجود آگاهی مردم مدینه از جایگاه و منزلت حضرت زهرا(س)، آنان در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این صحبت ها طی چند بخش در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت.
فاطمیه، روایت جامعه‌ای که حقیقت را می‌شناخت، اما پای آن نایستاد
ماجرای فاطمیه از ارکان اندیشه مکتب امامیه و مهم‌ترین اتفاق پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تا زمان ظهور حضرت حجت(عج) است. این واقعه، افزون بر ابعاد اعتقادی و تاریخی، عبرت‌های بسیار مهمی برای جامعه اسلامی دارد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، تفاوت میان دانستن حقیقت و ایستادن پای حقیقت است.
گاهی تصور می‌کنیم آنچه در ماجرای فاطمیه اتفاق افتاد، ناشی از جهل مردم مدینه نسبت به مقام حضرت زهرا(س) بود، یعنی مردم نمی‌دانستند آن حضرت چه جایگاهی دارد و به همین دلیل در برابر ظلمی که به ایشان شد سکوت کردند. درحالی‌که مسئله فاطمیه را نمی‌توان صرفاً با جهل مردم توضیح داد. در ماجرای کربلا ممکن است برخی از کسانی که مقابل سیدالشهدا(ع) قرار گرفتند، واقعاً امام حسین(ع) را نمی‌شناختند. حدود پنجاه سال از رحلت پیامبر اکرم(ص) گذشته بود و گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد حتی در شام نیز افرادی بودند که نسبت به جایگاه امام حسین(ع) آگاهی نداشتند.
برای نمونه، امام حسین(ع) در روز عاشورا به کسانی که مقابل ایشان ایستاده بودند، فرمودند اگر سخنان مرا نمی‌پذیرید، از افرادی که خودتان قبول دارید بپرسید که آیا من سید جوانان اهل بهشت هستم یا نه. این سخن نشان می‌دهد برخی از آن افراد نسبت به شخصیت و جایگاه امام آگاهی نداشتند. در شام نیز هنگامی که پیرمردی به امام سجاد(ع) جسارت کرد، آن حضرت آیاتی از قرآن درباره اهل‌بیت(ع) خواندند و آن پیرمرد با شنیدن آیات متوجه حقیقت شد و گریه کرد.
وقتی مسئله، ندانستن باشد، کار دشوار است اما راه درمان آن روشن است، باید آگاهی داد. اگر کسی نداند آب چشمه‌ای آلوده است، کافی است به او اطلاع بدهید تا از نوشیدن آن خودداری کند. اما مسئله زمانی پیچیده می‌شود که فرد حقیقت را بداند، ولی به دلایلی نخواهد به آن پایبند باشد. کسی که خود را به خواب زده است، با فریاد زدن بیدار نمی‌شود. بیدار کردن جامعه‌ای که حقیقت را می‌شناسد، اما به دلایلی حاضر نیست مطابق آن عمل کند، بسیار دشوارتر از آگاه کردن جامعه‌ای است که دچار جهل شده است.
دانستن حرام و واجب برای اصلاح جامعه کافی نیست
یکی از نکاتی که در تحلیل مسائل اجتماعی باید به آن توجه کنیم، تفاوت میان حرام و منکر و همچنین واجب و معروف است. ممکن است کاری از نظر شرعی حرام باشد، اما در ذهن مردم به‌عنوان یک رفتار زشت و ناپسند شناخته نشود. در مقابل، ممکن است کاری واجب و ارزشمند باشد، اما جامعه آن را به‌عنوان یک معروف و رفتار شایسته نشناسد.
اگر مردم کاری را بد ندانند، حتی اگر آن کار حرام باشد، ممکن است به‌راحتی مرتکب آن شوند. از طرف دیگر، اگر یک کار واجب را مهم و ارزشمند ندانند، انگیزه‌ای برای انجام آن نخواهند داشت. بنابراین، برای اصلاح جامعه فقط بیان احکام کافی نیست، باید کاری کنیم که خوبی‌ها در جامعه به‌عنوان معروف و بدی‌ها به‌عنوان منکر شناخته شوند و مردم نسبت به آن‌ها حساسیت پیدا کنند.
برای مثال، ممکن است فردی در برابر دوربین حاضر نباشد به یک کودک توهین کند یا رفتاری ناپسند با او داشته باشد، چون چنین رفتاری را زشت می‌داند، اما همان فرد ممکن است در همان موقعیت مرتکب رفتار دیگری شود که از نظر اخلاقی و اجتماعی ناپسند است، چون قبح آن رفتار در ذهنش شکل نگرفته است. یا ممکن است کسی حرمت پدر و مادر و معلم را به‌درستی نشناسد و حتی در برابر دوربین نیز به آن‌ها توهین کند، چون این احترام در ذهن او به یک معروف اجتماعی تبدیل نشده است.
در ماجرای امیرالمؤمنین(ع) نیز نمونه‌ای از همین مسئله را می‌بینیم. کسی به حضرت اعتراض می‌کند که چرا مانند معاویه رفتار نمی‌کنید و از امکاناتی که او برای جلب افراد استفاده می‌کند، بهره نمی‌برید. درواقع، به‌جای آنکه از امیرالمؤمنین(ع) به دلیل پرهیز از رفتار نادرست قدردانی شود، ایشان را به خاطر انجام ندادن آن رفتار سرزنش می‌کنند. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که یک جامعه، مرز معروف و منکر را به‌درستی تشخیص نمی‌دهد.
اما در ماجرای فاطمیه، مردم مدینه نسبت به مقام حضرت زهرا(س) ناآگاه نبودند. آن‌ها می‌دانستند ایشان دختر پیامبر(ص) هستند و از جایگاه ویژه‌ای نزد رسول خدا برخوردارند. پیامبر اکرم(ص) در طول ۲۳ سال رسالت خود، بارها و به شیوه‌های گوناگون جایگاه حضرت زهرا(س) را برای مردم روشن کرده بودند.
برای نمونه، در ماجرایی فردی خود را به یکی از درختان حیاط مسجد پیامبر(ص) بسته بود و تصمیم گرفته بود تا زمانی که توبه‌اش پذیرفته نشده، از آن وضعیت خارج نشود. حضرت زهرا(س) برای باز کردن دست او اقدام کردند، اما آن فرد گفت به دلیل نذری که کرده است، نمی‌تواند اجازه دهد کسی جز پیامبر(ص) او را باز کند. وقتی پیامبر اکرم(ص) آمدند، فرمودند: مگر نمی‌دانی فاطمه خود من است؟ کاری که فاطمه انجام دهد، مانند کاری است که من انجام داده‌ام. این ماجراها نشان می‌دهد پیامبر(ص) به‌روشنی جایگاه حضرت زهرا(س) را برای مردم تبیین کرده بودند.
هنگامی که حضرت زهرا(س) برای ایراد خطبه وارد مسجد شدند، پرده‌ای میان ایشان و مردم قرار گرفت. آن حضرت آهی کشیدند و جمعیت حاضر در مسجد به گریه افتاد. این واکنش نشان می‌دهد مردم می‌دانستند با چه شخصیتی روبه‌رو هستند. حتی کسانی که در ظاهر همراهی نمی‌کردند یا در دل با آن حضرت موافق نبودند، نمی‌توانستند به‌سادگی بی‌تفاوتی خود را نشان دهند، چراکه قبح بی‌احترامی به دختر پیامبر(ص) در جامعه شناخته شده بود.
پس مسئله فاطمیه، صرفاً مسئله ناآگاهی مردم از مقام حضرت زهرا(س) نبود. مردم می‌دانستند، اما دانستن به‌تنهایی برای عمل کردن کافی نیست.
هوای نفس، مانع عمل به دانسته‌هاست
در زندگی خودمان نیز بارها دیده‌ایم که دانستن یک حکم شرعی یا اخلاقی، لزوماً به انجام آن منجر نمی‌شود. چه کسی هست که نداند غیبت و تهمت بد است؟ چه کسی اهمیت نماز شب یا بسیاری از واجبات را نشنیده است؟ با این حال، ممکن است همان فردی که از حرمت یک رفتار آگاهی دارد، مرتکب آن شود.
یکی از عوامل مهم این وضعیت، هوای نفس است. گاهی انسان می‌داند کاری حرام است، اما میل و کشش درونی او را به سمت آن می‌برد. خشم، شهوت و طمع می‌توانند انسان را به سمت رفتارهایی سوق دهند که حتی تصور آن‌ها برای دیگران دشوار است. در پرونده‌های قضایی نیز گاهی با رفتارهایی مواجه می‌شویم که نشان می‌دهد انسان تحت تأثیر خشم یا شهوت تا چه اندازه ممکن است از مسیر عقل و منطق فاصله بگیرد.
گاهی نیز پای طمع در میان است. فردی که در موقعیتی قرار دارد و می‌تواند از یک منفعت مالی یا دنیوی برخوردار شود، با وجود آگاهی از نادرستی رفتار، در برابر آن تسلیم می‌شود. بنابراین، مسئله فقط شناخت حق و باطل نیست، گاهی انسان حقیقت را می‌شناسد، اما انگیزه‌های دیگری در وجود او شکل می‌گیرد که مانع عمل به دانسته‌هایش می‌شود.
در اینجا باید توجه کنیم که احکام الهی برای تأمین منفعت خداوند نیست، خداوند نیازی به عبادت ما ندارد. امر و نهی الهی برای مصلحت خود انسان است. وقتی انسان بداند که یک فرمان الهی به سود او و یک نهی الهی برای جلوگیری از مفسده است، دیگر نباید با بی‌اعتنایی از کنار آن عبور کند.
عبادت نیز فقط مجموعه‌ای از اعمال ظاهری نیست، عبادت باید به‌تدریج توان مقاومت انسان در برابر هوای نفس را تقویت کند. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَیٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ». نماز باید در لحظه‌ای که انسان در معرض ارتکاب گناه قرار می‌گیرد، برای او بازدارندگی ایجاد کند. اگر کسی هنگام خشمگین شدن نتواند خود را کنترل کند و پس از انجام رفتار نادرست تازه متوجه اشتباه خود شود، باید بداند که نیروی بازدارنده درونی او به‌اندازه کافی تقویت نشده است.
در روایات، از جنود عقل و جنود جهل سخن گفته شده است. اگر قوای عقلانی و رحمانی انسان تقویت نشوند، در لحظه مواجهه با وسوسه‌ها و انگیزه‌های نفسانی، توان مقابله نخواهند داشت. مانند دو کشتی‌گیری که یکی نیرومند و آماده است و دیگری ضعیف و ناتوان، طبیعی است که فرد آماده به‌راحتی بر دیگری غلبه می‌کند. انسان نیز باید با عبادت و مراقبت، توان عقل و ایمان خود را تقویت کند تا در لحظه تصمیم‌گیری، هوای نفس بر او غلبه نکند.
جامعه فاطمی، حقیقت را می‌شناخت اما هزینه دفاع از آن را نمی‌پذیرفت
با این مقدمات، وقتی به ماجرای فاطمیه بازمی‌گردیم، می‌بینیم مردم مدینه از مقام حضرت زهرا(س) آگاهی داشتند، حرمت ایشان را می‌شناختند و می‌دانستند چه جایگاهی نزد پیامبر(ص) دارند، با این حال، آن اتفاقات رخ داد. پس باید عوامل دیگری را نیز بررسی کنیم.
یکی از این عوامل، محاسبه هزینه و فایده است. دفاع از حضرت زهرا(س) برای بسیاری از افراد سود مادی و دنیوی نداشت، بلکه ممکن بود برای آن‌ها هزینه داشته باشد. نمونه روشن آن، برخورد با کسانی است که در آن شرایط از حق دفاع کردند. درباره ام‌سلمه نقل شده است که به دلیل دفاع از امیرالمؤمنین(ع) با محرومیت از حقوق بیت‌المال مواجه شد. چنین برخوردهایی می‌توانست برای دیگران نیز پیام روشنی داشته باشد: دفاع از حق هزینه دارد.
انسان‌ها گاهی در موقعیت‌های مختلف، میان هزینه‌ای که باید بپردازند و منفعتی که به دست می‌آورند، محاسبه می‌کنند. برای همین است که در شرایط گوناگون، میزان همراهی افراد با یک جریان تغییر می‌کند. در جنگ بدر، شمار سپاهیان اسلام حدود ۳۰۰ نفر بود، اما در جنگ حنین این تعداد به بیش از ۱۰ هزار نفر رسید. یکی از تفاوت‌های این موقعیت‌ها، تغییر انگیزه‌ها و محاسبات افراد بود. البته افزایش شمار افراد لزوماً به معنای استواری آن‌ها نیست، چنان‌که قرآن درباره جنگ حنین به این نکته اشاره می‌کند که کثرت جمعیت نتوانست مانع عقب‌نشینی گروهی از مسلمانان شود.
در مسائل اجتماعی نیز همین مسئله وجود دارد. ممکن است افراد بدانند انجام یک کار واجب است، اما به دلیل دشواری، خستگی، راحت‌طلبی یا ترس از پیامدهای آن، از انجامش خودداری کنند. گاهی فرد در ابتدای راه انگیزه زیادی دارد، اما با گذشت زمان و مواجه شدن با سختی‌ها، انگیزه خود را از دست می‌دهد. اینجا دیگر مسئله ناآگاهی نیست، مسئله آن است که فرد حاضر نیست هزینه عمل به دانسته‌های خود را بپردازد.
در ماجرای فاطمیه نیز جامعه، حضرت زهرا(س) را می‌شناخت، اما شناختن ایشان به این معنا نبود که همه حاضر باشند برای دفاع از حق، هزینه بدهند.
برای دفاع از حق، به الگوهای میانی نیاز داریم
نکته مهم دیگری که در ماجرای فاطمیه وجود دارد، ضرورت حضور افرادی است که بتوانند در سطح جامعه نقش پیش‌قدم و الگو را ایفا کنند. در یک حرکت اجتماعی، اینکه فقط قله و شخصیت اصلی در میدان حضور داشته باشد، کافی نیست. مردم گاهی میان خود و آن شخصیت فاصله زیادی می‌بینند و تصور می‌کنند توانایی انجام آنچه او انجام می‌دهد، در وجود آن‌ها نیست.
پیامبر اکرم(ص) اسوه و الگوی اصلی هستند و امیرالمؤمنین(ع) نیز در جایگاه خود شخصیتی بی‌نظیرند، اما برای آنکه مردم بتوانند از این الگوها در زندگی اجتماعی خود بهره بگیرند، به افرادی در سطوح مختلف نیاز دارند که به آن‌ها نزدیک‌تر باشند و با حضور و اقدام خود نشان دهند که ایستادگی در مسیر حق ممکن است.
گاهی به فردی گفته می‌شود امیرالمؤمنین(ع) چنین رفتاری داشتند، اما پاسخ می‌دهد ما که امیرالمؤمنین نیستیم! اینجاست که اهمیت الگوهای میانی روشن می‌شود. جامعه برای حرکت به سمت یک هدف، علاوه بر الگوی قله، به افرادی در سطوح مختلف نیاز دارد که هرکدام در حوزه نفوذ خود پیش‌قدم شوند و دیگران را به حرکت درآورند.
در تاریخ نیز نمونه‌های روشنی از این مسئله وجود دارد. هنگامی که عبیدالله بن زیاد در مسجد کوفه به امام حسین(ع) جسارت کرد، بسیاری از افراد حاضر در مسجد سکوت کردند. آن‌ها می‌دانستند سخنان او نادرست است، اما از ترس پیامدهای اعتراض، جرئت واکنش نداشتند. در این میان، عبدالله بن عفیف، که در جنگ‌های جمل و صفین بینایی خود را از دست داده بود، برخاست و سخنان عبیدالله را پاسخ داد. او با وجود شرایط جسمی و خطراتی که متوجهش بود، سکوت نکرد و همین اقدام، فضای مجلس را تغییر داد.
یا در گزارش‌های تاریخی آمده است که حجر بن عدی در برابر رفتارهای نادرست و اهانت به امیرالمؤمنین(ع) سکوت نمی‌کرد. گاهی یک نفر که در جایگاه اجتماعی و توانمندی خود پیش‌قدم می‌شود، می‌تواند دیگران را نیز به حرکت وادارد. بسیاری از افراد حقیقت را می‌دانند، اما منتظرند شخص دیگری آغازگر باشد، وقتی فردی پیش‌قدم می‌شود، آن‌ها نیز جرئت همراهی پیدا می‌کنند.
در ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(س) نیز امیرالمؤمنین(ع) به نام جعفر و حمزه اشاره کردند. آن حضرت فرمودند اگر حمزه یا برادرم جعفر زنده بودند، با من چنین رفتاری نمی‌کردند. این سخن به معنای آن نیست که جعفر یا حمزه می‌توانستند جایگاه امیرالمؤمنین(ع) را داشته باشند، بلکه حضور افرادی در کنار امام که در موقعیت خود توان ایستادگی و دفاع داشته باشند، اهمیت دارد.
حتی در ماجرای کربلا نیز هنگامی که اسب امام حسین(ع) با زین واژگون به سمت خیمه‌ها بازگشت، از جمله نام‌هایی که در ناله‌های اهل‌بیت(ع) شنیده می‌شود، نام جعفر است، شخصیتی که سال‌ها پیش از واقعه کربلا به شهادت رسیده بود. این یادکردها نشان می‌دهد جای خالی افرادی که می‌توانستند در موقعیت خود نقش‌آفرین باشند، تا چه اندازه احساس می‌شد.
امیرالمؤمنین(ع) در همان ماجرای پس از رحلت پیامبر(ص) فرمودند: «لَوْ کَانَ بِهِمْ حَمْزَةُ أَوْ أَخِی جَعْفَرٌ». اگر حمزه یا برادرم جعفر حضور داشتند، با من چنین نمی‌کردند. روشن است که هیچ‌کدام از این شخصیت‌ها در جایگاه امیرالمؤمنین(ع) نبودند، اما حضورشان می‌توانست در جامعه اثرگذار باشد و مانع از آن شود که حق تا این اندازه تنها بماند.
برای دفاع از حقیقت، فقط حضور شخصیت اصلی کافی نیست، جامعه به عمارها، جعفرها و حجرها نیاز دارد. در سطوح مختلف باید افرادی باشند که متناسب با توانایی و موقعیت خود، نقش‌آفرینی کنند. اگر چنین افرادی نباشند، حقیقت در جامعه غریب می‌شود و دیگران نیز به‌تدریج از میدان کنار می‌روند.
هرکس در حوزه نفوذ خود مسئول دفاع از حقیقت است
یکی از عبرت‌های مهم فاطمیه این است که هرکس باید در اندازه توان و حوزه نفوذ خود مسئولیت بپذیرد. قرار نیست همه افراد در جایگاه امیرالمؤمنین(ع) یا حضرت زهرا(س) باشند، اما هر فرد می‌تواند در خانواده، جمع دوستان، محیط کار، محله، شهر یا حوزه اجتماعی خود نقش‌آفرینی کند.
گاهی انسان تصور می‌کند اگر نتواند در یک سطح بزرگ و فراگیر اقدامی انجام دهد، پس مسئولیتی هم ندارد. درحالی‌که دفاع از حق، لزوماً به معنای انجام کاری بزرگ و فراگیر نیست. ممکن است یک نفر در خانواده خود بتواند از یک رفتار نادرست جلوگیری کند، دیگری در میان دوستانش از حقیقت دفاع کند و فردی دیگر در محیط اجتماعی خود پیش‌قدم شود. همین اقدامات در کنار یکدیگر می‌توانند مانع از آن شوند که حقیقت زیر فشار سکوت و بی‌تفاوتی قرار بگیرد.
در ماجرای فاطمیه، فقط امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) در صحنه نبودند، جامعه‌ای وجود داشت که هرکدام از افراد آن می‌توانستند در حد توان خود واکنشی نشان دهند. اما وقتی افراد به دلیل ترس، راحت‌طلبی یا محاسبه سود و زیان کنار می‌کشند، حق تنها می‌ماند.
حتی حفظ آبرو و جایگاه اجتماعی نیز گاهی بهانه‌ای برای سکوت می‌شود. ممکن است به فردی گفته شود حرمت خودت را نگه دار، موقعیتت را حفظ کن و وارد این مسائل نشو، اما معنای چنین توصیه‌ای گاهی این است که از حق صرف‌نظر کن تا موقعیت خودت آسیب نبیند. سیدالشهدا(ع) نیز با چنین منطقی مواجه بودند. ایشان می‌توانستند برای حفظ موقعیت و آرامش ظاهری خود از مقابله با ظلم صرف‌نظر کنند، اما چنین نکردند، زیرا حفظ موقعیت شخصی به قیمت کنار گذاشتن حقیقت، ارزشی ندارد.
حتی در میان نزدیکان امام حسین(ع) نیز افراد زیادی حاضر نشدند در مسیر ایشان همراهی کنند. هنگامی که حضرت از مدینه خارج شدند، بسیاری از بنی‌هاشم و نزدیکان ایشان در مدینه ماندند و حاضر به همراهی نشدند. این نشان می‌دهد حتی نزدیکی خانوادگی و شناخت جایگاه امام نیز به‌تنهایی برای ایستادگی کافی نیست.
اگر قرار باشد در جامعه‌ای به مظلوم ظلم نشود و حقیقت زیر فشار قرار نگیرد، کافی نیست که فقط شخصیت‌های بزرگ و الگوهای اصلی حضور داشته باشند، هرکس باید در محدوده مسئولیت و توان خود اقدام کند. اگر افراد سکوت کنند و مسئولیت خود را نپذیرند، حقیقت ممکن است زیر دست‌وپا بماند.
فاطمیه، یادآور مسئولیت همگانی در برابر حقیقت
به نظر من، یکی از مهم‌ترین پیام‌های فاطمیه همین است که انسان نباید به دانستن حقیقت اکتفا کند. شناخت حق، مقدمه عمل است، نه جایگزین آن. جامعه‌ای که حقیقت را می‌شناسد، اما برای دفاع از آن حاضر به پرداخت هزینه نیست، ممکن است به نقطه‌ای برسد که در برابر بزرگ‌ترین ظلم‌ها نیز سکوت کند.
برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی، باید هم توان درونی افراد را تقویت کنیم، هم معروف و منکر را در جامعه زنده نگه داریم و هم زمینه حضور الگوهای میانی را فراهم کنیم. جامعه باید افرادی داشته باشد که در موقعیت‌های حساس پیش‌قدم شوند و به دیگران نشان دهند که می‌توان در برابر نادرستی ایستاد.
در غیر این صورت، ممکن است همه حقیقت را بدانند، اما هیچ‌کس حاضر نباشد نخستین قدم را بردارد. این همان نقطه‌ای است که حق غریب می‌شود و جامعه، با وجود آگاهی، در برابر انحراف سکوت می‌کند.
در پایان، هر بار که به مصائب حضرت زهرا(س) و سخنان امیرالمؤمنین(ع) درباره آن روزها فکر می‌کنم، به فرازی از سخنان آن حضرت می‌رسم که فرمودند هیچ‌کس مانند من آن مصائب را ندیده و تحمل نکرده است. امیرالمؤمنین(ع) هنگام یادآوری آن روزها گریه می‌کردند. همچنین از ایشان نقل شده است که در روز قیامت نخستین کسی خواهند بود که برای دادخواهی در پیشگاه خداوند برمی‌خیزد و از ظلمی که به ایشان شده شکایت می‌کند.
در روایتی نیز امام صادق(ع) به این نکته اشاره می‌کنند که نخستین موضوعی که در دادگاه قیامت مورد رسیدگی قرار می‌گیرد، مسئله محسن بن علی(ع) است. این فرازها نشان می‌دهد مصیبت فاطمیه تنها یک واقعه تاریخی نیست، حقیقتی است که آثار آن در تاریخ باقی مانده و دادخواهی آن تا قیامت ادامه دارد.
نظر شما